लक्ष्मी_तोफ आणि १८५७ च्या स्वातंत्र्यसमराची सूचना

अक्कलकोटच्या जुन्या राजवाड्याच्या बुरुजावर एकेकाळी “लक्ष्मी” नावाची भव्य तोफ ठेवलेली होती. श्री स्वामी समर्थ महाराज अक्कलकोटात आल्यानंतर प्रारंभीच्या काळात दररोज सकाळी या तोफेजवळ जात आणि तिच्या तोंडात आपले मस्तक ठेवून बराच वेळ स्वस्थ बसत. हा विलक्षण प्रकार पाहून उपस्थित सेवेकरी आणि नागरिक भयभीत होत. महाराजांच्या या कृतीमागील संकेत त्या वेळी कोणालाच समजत नव्हता. श्री स्वामी समर्थ नुकतेच अक्कलकोटात प्रकट झाले असल्यामुळे त्यांच्या प्रत्येक लीलेमागील गूढार्थ तत्कालीन लोकांच्या आकलनापलीकडचा होता.

याच काळात श्री स्वामी समर्थांच्या आणखी एका विलक्षण लीलाचा उल्लेख चरित्रग्रंथांत आढळतो. अक्कलकोटात आगमनानंतर काही काळ त्यांचा मुक्काम चिंतोपंत टोळ यांच्या घरी होता. त्या दिवसांत ते रानातून एरंडाच्या फांद्या आणत आणि सैन्यात बंदुका रांगेत मांडाव्यात, त्याप्रमाणे त्या फांद्या नीट उभ्या करून ठेवत. घोंगडी किंवा तरटांच्या चिंध्या काढून त्या देखील रांगेत मांडत आणि गंभीर मुद्रेने त्यांच्याकडे पाहत बसत. कोणी, “महाराज, हे काय करता?” असे विचारले असता ते सहज म्हणत, “पलटणी तयार करतो.”

त्या वेळी या कृतीचा अर्थ कोणालाच उमगला नाही. परंतु पुढे इ.स. १८५७ मध्ये भारतातील पहिले स्वातंत्र्यसमर सुरू झाल्यानंतर अनेक भक्तांनी या लीलांकडे भविष्यसूचक संकेत म्हणून पाहिले. परंपरेनुसार, श्री स्वामी समर्थांना घडणाऱ्या घटनांचे पूर्वज्ञान होते, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे.

इ.स. १८५७ मध्ये मंगल पांडे यांच्या उठावानंतर उत्तर भारतात इंग्रजांविरुद्ध व्यापक संघर्ष उभा राहिला. नानासाहेब पेशवे, तात्या टोपे, राणी लक्ष्मीबाई आणि अनेक स्वातंत्र्यवीरांनी या समरात सहभाग घेतला. प्रारंभी उठावाला यश मिळत असल्याचे चित्र होते; परंतु पुढे इंग्रजांनी तो कठोरपणे दडपून टाकला.

याच काळात श्री स्वामी समर्थ अक्कलकोटच्या जुन्या राजवाड्यात वास्तव्यास होते. ते वारंवार बुरुजावरील लक्ष्मी तोफेकडे एकटक पाहत आणि तिच्या तोंडात मस्तक ठेवून बसत. त्यामागील संकेताचा उलगडा काही दिवसांनी झाला. स्वातंत्र्यसमरात पकडलेल्या अनेक क्रांतिकारकांना इंग्रजांनी तोफेच्या तोंडी देऊन मृत्युदंड दिल्याची वार्ता अक्कलकोटमध्ये पोहोचली. तेव्हा श्री स्वामी समर्थांच्या या विलक्षण कृतीचा संबंध त्या घटनांशी जोडला जाऊ लागला. त्यांच्या प्रत्येक लीलामागे काही ना काही सूचक संदेश असे, अशी श्रद्धा त्यांच्या समकालीन सेवेकऱ्यांमध्ये दृढ झाली.

कालांतराने ही लक्ष्मी तोफ राजवाड्यावरील बुरुजावरून हलविण्यात आली. दहा इंच व्यासाचे भव्य मुख असलेली ही तोफ अक्कलकोटच्या इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण स्मृती म्हणून आजही पाहावयास मिळते. श्री स्वामी समर्थांच्या स्पर्शाने पावन झालेली ही तोफ भक्तांसाठी विशेष श्रद्धास्थान मानली जाते.

१८५७ च्या स्वातंत्र्यसमराशी अक्कलकोटातील काही कुटुंबांचाही अप्रत्यक्ष संबंध असल्याचे उल्लेख स्थानिक परंपरांमध्ये आढळतात. त्यांपैकी पांडुरंग पुराणिक यांचे घराणे विशेष उल्लेखनीय मानले जाते. परंपरेनुसार, स्वातंत्र्यलढ्यातील हालचालींशी संबंधित असल्यामुळे या घराण्यावर संकट ओढवले होते; परंतु श्री स्वामी समर्थांच्या कृपेने ते वाचले. पुढे या घराण्यातील मंडळी अक्कलकोट सोडून गाणगापूर येथे स्थायिक झाली. तेथे “चिदानंद” हे नाम धारण करून त्यांनी धर्मकार्य, यात्रेकरूंची सेवा आणि भूमिगत स्वातंत्र्यसैनिकांना आश्रय देण्याचे कार्य अनेक पिढ्यांपर्यंत सुरू ठेवले, अशी स्थानिक परंपरा सांगते. आजही गाणगापूर येथे चिदानंद धर्मशाळा यात्रेकरूंच्या सेवेसाठी कार्यरत असून या परंपरेची साक्ष देत उभी आहे.

श्री स्वामी समर्थांच्या जीवनातील या लीला श्रद्धा, इतिहास आणि लोकपरंपरा यांच्या संगमातून आजही भक्तांच्या स्मरणात जिवंत आहेत. जुन्या राजवाड्यातील लक्ष्मी तोफ त्या स्मृतींना उजाळा देणारा एक महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक अवशेष म्हणून आजही अक्कलकोटच्या इतिहासाचा अविभाज्य भाग आहे.