गजशिल्प

भारतीय मंदिरांकडे पाहताना सर्वसामान्य भाविकाचे लक्ष देवमूर्ती, शिखर किंवा कोरीवकामाकडे जाते. मात्र मंदिराच्या अधिष्ठानावर, मंडोवरावर किंवा प्रवेशद्वाराच्या परिसरात कोरलेले गजशिल्प अनेकदा दुर्लक्षित राहते. प्रत्यक्षात ही शिल्पे केवळ सजावटीसाठी कोरलेली नसून भारतीय स्थापत्यशास्त्रातील अत्यंत महत्त्वाच्या प्रतीकांपैकी एक आहेत.

भारतीय परंपरेत गज म्हणजे सामर्थ्य, धैर्य, स्थैर्य आणि ऐश्वर्य यांचे प्रतीक मानले जाते. विशाल शरीर, अद्भुत ताकद आणि शांत स्वभाव यांमुळे हत्तीला राजसत्ता आणि दैवी शक्तीचे रूप प्राप्त झाले. ऋग्वेदापासून ते पुराणकालापर्यंत गजाचा संबंध इंद्राच्या ऐरावताशी जोडला गेला आहे. ऐरावत हा केवळ इंद्राचे वाहन नसून पर्जन्य, जलसंपत्ती आणि समृद्धीचे प्रतीक मानला जातो. त्यामुळे मंदिरांवरील गजशिल्पांचा संबंध केवळ प्राण्याशी नसून सृष्टीच्या पालनाशी जोडला गेलेला आहे.

मंदिराच्या अधिष्ठानावर कोरलेले गज जणू संपूर्ण देवालय आपल्या खांद्यावर पेलून उभे आहेत, असा भास निर्माण करतात. स्थापत्यशास्त्रात यामागील कल्पना प्रतीकात्मक आहे. पृथ्वीवरील स्थैर्य, धर्माचा आधार आणि विश्वरचनेची अखंडता यांचे दर्शन या गजशिल्पांतून घडते. अनेक मंदिरांमध्ये गजांची रांग एका लयीत कोरलेली दिसते. प्रत्येक गजाच्या हालचाली वेगवेगळ्या असल्या तरी त्यात एक प्रकारची सुसंगतता दिसून येते. हीच भारतीय शिल्पकारांच्या कलात्मक दृष्टीची ओळख आहे.