जुन्या राजवाड्याजवळील भंडारखाना , आड आणि दत्तमंदिर

अक्कलकोटच्या जुन्या राजवाड्याच्या बाहेरील उजव्या बाजूस भोसले संस्थानिकांचा विशाल भंडारखाना होता. दर गुरुवारी येथे मोठ्या प्रमाणावर अन्नाची पाकसिद्धी करून अक्कलकोटमधील गरजू, साधुसंत, फकीर, यात्रेकरू आणि अतिथी-अभ्यागतांना प्रसादरूप भोजन दिले जात असे. त्या काळी जणू साक्षात अन्नपूर्णेचा वास या ठिकाणी होता. कोणत्याही साधूने किंवा फकीराने कोणताही खाद्यपदार्थ मागितला, तरी तो प्रेमपूर्वक तयार करून वाढण्याची परंपरा भोसले राजघराण्याने जपली होती. त्यामुळे यात्रेकरू, संत आणि महंत यांच्यासाठी हा भंडारखाना सदैव खुला असे.

या परिसरात राजघराण्याचे सुंदर श्रीदत्तमंदिर आहे. मंदिरासमोरील झाडाखाली आजही एक प्राचीन आणि अतिशय खोल आड आहे. भंडारखान्यात तयार होणाऱ्या अन्नासाठी याच आडातील निर्मळ पाण्याचा उपयोग केला जात असे. या आडाशी श्री स्वामी समर्थांच्या जीवनातील एक महत्त्वपूर्ण प्रसंग जोडला गेला आहे.

एकदा श्री स्वामी समर्थ भंडारखान्याजवळील पलंगावर मध्यान्ही विश्रांती घेत होते. सेवेकरीही डुलकी घेत होते. त्याचवेळी गोविंदा नावाचा एक मनोरुग्ण व्यक्ती तेथे आला. त्याच्या हातात मोठा दोरखंड होता. क्षणार्धात त्याने दोरखंडाचे एक टोक स्वतःच्या गळ्याभोवती आवळले आणि दुसरे टोक श्री स्वामी समर्थांच्या चरणांना घट्ट बांधून त्यांना फरफटत ओढू लागला. स्वतःचा गळा आवळला जात असूनही त्याला त्याचे भान नव्हते. श्री स्वामी समर्थ मात्र पूर्ण शांत होते.

इतक्यात सुंदराबाईंचे या प्रकाराकडे लक्ष गेले. त्यांनी आरडाओरडा करताच परिसरातील गोसावी आणि बैरागी धावत आले. त्यांनी गोविंदाला पकडून श्री स्वामी समर्थांची सुटका केली. उपस्थित मंडळी संतापाने गोविंदाला मारू लागली; परंतु श्री स्वामी समर्थांनी त्यांना थांबवत, “तो वेडा आहे, त्याला क्षमा करा,” असे सांगून त्याची सुटका केली. काही काळानंतर गोविंदा नवसाच्या मारुती मंदिरासमोरील विहिरीत पाणी पिण्यासाठी उतरला असता त्याचा पाय घसरला आणि तो विहिरीत पडून मृत्यूमुखी पडला.

भंडारखान्यालगत असलेले श्रीदत्तमंदिर आजही भक्तांच्या श्रद्धेचे स्थान आहे. मंदिरातील संगमरवरी त्रिमुखी श्रीदत्ताची मूर्ती अत्यंत प्रसन्न, देखणी आणि मनःशांती देणारी आहे. अक्कलकोटला येणारे अनेक दत्तभक्त या मंदिराला आवर्जून भेट देतात. परंपरेनुसार, वैराग्यसंपन्न पूज्य श्री नृसिंह सरस्वती स्वामी (आळंदी) यांनाही याच ठिकाणी श्री स्वामी समर्थांच्या कृपेचा लाभ झाल्याचा उल्लेख स्थानिक परंपरेत आढळतो.

अक्कलकोटच्या जुन्या राजवाड्यालगतचा हा भंडारखाना, प्राचीन आड आणि त्रिमुखी श्रीदत्तमंदिर हे केवळ स्थापत्य अवशेष नसून, भोसले संस्थानिकांची अन्नदानाची परंपरा, श्री स्वामी समर्थांच्या करुणामयी लीला आणि दत्तसंप्रदायाचा वारसा जतन करणारी महत्त्वाची ऐतिहासिक स्थळे आहेत.