नंदी

भगवान शिवाचे वाहन, परमभक्त आणि शिवगणांचा अधिपती म्हणून नंदी यांना हिंदू धर्मात अत्यंत मानाचे स्थान आहे. प्रत्येक शिवमंदिरात गर्भगृहासमोर शिवलिंगाकडे एकाग्रतेने पाहणारी नंदीची मूर्ती आढळते. भगवान शिव आणि भक्त यांच्यामधील दुवा म्हणजे नंदी. धर्म, निष्ठा, संयम आणि अखंड भक्ती यांचे प्रतीक म्हणून नंदीची उपासना केली जाते. शिवपुराण, स्कंदपुराण, लिंगपुराण, कूर्मपुराण तसेच विविध आगमग्रंथांमध्ये नंदीचे माहात्म्य वर्णिले आहे.

पुराणांनुसार ऋषी शिलाद यांनी कठोर तपश्चर्या करून भगवान शिवांकडून पुत्रप्राप्तीचा वर मागितला. त्यांच्या तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन भगवान शिवांनी त्यांना दिव्य तेजातून उत्पन्न झालेला पुत्र दिला. त्या पुत्राचे नाव नंदी असे ठेवण्यात आले. बालपणापासूनच नंदी शिवभक्तीमध्ये लीन होते. पुढे त्यांच्या अखंड भक्तीमुळे भगवान शिवांनी त्यांना आपल्या गणांचा प्रमुख, वाहन आणि कैलासाचे द्वारपाल म्हणून स्थान दिले. शिवपरिवारात नंदीला विशेष मान असून, शिवाच्या प्रत्येक लीलेत त्यांची उपस्थिती वर्णिली आहे.

शैव तत्त्वज्ञानात नंदी हा केवळ बैल नसून धर्माचे मूर्त स्वरूप मानला जातो. संस्कृतमधील “नन्द” या धातूपासून “नंदी” हा शब्द निर्माण झाला असून त्याचा अर्थ आनंद, मंगल आणि कल्याण असा होतो. नंदीचे चार पाय सत्य, तप, दया आणि दान या धर्माच्या चार आधारस्तंभांचे प्रतीक मानले जातात. स्थिरचित्त, संयमी आणि सदैव शिवचिंतनात मग्न असलेला नंदी हा आदर्श भक्ताचे प्रतीक आहे.

मूर्तिशास्त्रानुसार नंदीची प्रतिमा सामान्यतः बसलेल्या अवस्थेत दाखविली जाते. पुढील दोन्ही पाय दुमडलेले, मागील पाय शरीराखाली घेतलेले आणि मान किंचित उंचावून शिवलिंगाकडे एकाग्रतेने पाहणारी ही मुद्रा असते. गळ्यात घंटामाळ, रत्नहार, अलंकारयुक्त पट्टा आणि कधीकधी फुलांच्या माळा कोरलेल्या दिसतात. कपाळावर त्रिपुंड्र किंवा तिलक, पाठीवर अलंकारिक वस्त्र किंवा झूल आणि शरीरावर सूक्ष्म नक्षीकाम केलेले असते. दक्षिण भारतातील चोल, पल्लव, चालुक्य, होयसळ आणि विजयनगरकालीन नंदीमूर्ती विशेष भव्य आणि कलात्मक आहेत.

भारतीय मंदिर स्थापत्यात नंदीचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. प्रत्येक शिवमंदिरात गर्भगृह आणि मुख्य मंडप यांच्या दरम्यान स्वतंत्र नंदी मंडप उभारण्याची परंपरा प्राचीन काळापासून प्रचलित आहे. हा मंडप स्वतंत्र छत, दगडी स्तंभ आणि कोरीव शिल्पांनी अलंकृत असतो. नंदीची दृष्टी नेहमी शिवलिंगावर स्थिर राहील, अशा प्रकारे त्याची प्रतिष्ठापना केली जाते. मंदिरात प्रवेश केल्यानंतर प्रथम नंदीचे दर्शन घेऊन त्यानंतर शिवलिंगाचे दर्शन घेण्याची प्रथा आजही पाळली जाते.

लोकपरंपरेनुसार भक्त आपल्या मनोकामना नंदीच्या कानात सांगतात. नंदी त्या भगवान शिवांपर्यंत पोहोचवतात, अशी श्रद्धा आहे.